Rằm và mùng một: vì sao là hai ngày đặc biệt mỗi tháng

Trong nhiều gia đình Việt, mỗi tháng có hai ngày được nhớ kỹ hơn những ngày khác: mùng một và rằm. Hôm đó người ta thắp hương, bày hoa quả lên bàn thờ, có nhà còn nhắc nhau đi chùa. Nhưng hai ngày này từ đâu ra, và vì sao có tháng lịch Việt lại lệch một ngày so với lịch nước bạn?

Tháng âm bắt đầu từ lúc không thấy trăng

Âm lịch Việt Nam thật ra là lịch âm dương. Tháng đi theo Mặt Trăng, còn tháng nhuận và tên tháng thì neo theo vị trí Mặt Trời (tiết khí).

Mỗi tháng âm bắt đầu vào ngày có điểm Sóc. Đó là lúc Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất gần như thẳng hàng, mặt trăng quay phần tối về phía chúng ta nên gần như không nhìn thấy. Ngày chứa điểm Sóc là mùng một.

Khoảng cách trung bình giữa hai lần Sóc là chừng 29,53 ngày. Vì một tháng phải có số ngày tròn, nên tháng âm có 29 ngày (tháng thiếu) hoặc 30 ngày (tháng đủ). Tháng nào thiếu, tháng nào đủ không theo một quy luật cố định mà tuỳ vào thời điểm Sóc thật.

Tranh sơn mài: Mặt Trời vàng bên trái chiếu những tia sáng sang phải; bên phải là Trái Đất xanh với một vòng quỹ đạo mảnh. Mặt Trăng được vẽ hai lần trên vòng: ở giữa Mặt Trời và Trái Đất thì tối, chỉ còn viền sáng phía Mặt Trời; ở phía bên kia Trái Đất thì sáng tròn — Mùng một (điểm Sóc): Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất, quay mặt tối về phía ta. Rằm: Mặt Trăng ở phía đối diện, mặt hướng về ta được chiếu sáng gần trọn. Hình không theo tỉ lệ.

Rằm là ngày 15

Rằm là ngày 15 của tháng âm. Trăng tròn rơi vào khoảng giữa hai lần Sóc, nên đêm rằm thường là đêm trăng sáng và gần tròn. Tuy vậy, trăng tròn được tính theo vị trí thật của Mặt Trăng, còn rằm chỉ là cách đếm ngày, nên đêm rằm và đêm “trăng tròn nhất” không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Trong năm có vài ngày rằm lớn được nhắc tên riêng, như rằm tháng Giêng hay rằm tháng Bảy. Bài này chỉ nói về rằm và mùng một hằng tháng.

Tranh sơn mài chín vầng trăng vàng xếp thành một hàng trên nền đen: từ trái sang phải là trăng tối chỉ còn viền, trăng lưỡi liềm sáng bên phải, nửa phải sáng, trăng gần tròn, trăng tròn ở giữa, rồi phần sáng thu dần về bên trái cho tới trăng tối ở cuối hàng — Một tháng âm nhìn từ Việt Nam, từ trái sang phải: mùng một (không thấy trăng), trăng lớn dần sáng từ phía bên phải, trăng tròn quanh rằm ở giữa, trăng khuyết dần còn sáng phía bên trái, rồi tới mùng một tháng sau.

Vì sao lịch Việt có khi lệch lịch nước khác?

Điểm Sóc là một khoảnh khắc thiên văn, xảy ra cùng lúc trên toàn Trái Đất. Nhưng nó rơi vào ngày nào thì lại tuỳ múi giờ. Lịch Việt tính theo giờ Việt Nam (UTC+7). Lịch Trung Quốc dùng UTC+8, lịch Hàn Quốc dùng UTC+9.

Nếu điểm Sóc rơi vào gần nửa đêm, hai nước có thể đặt mùng một vào hai ngày dương lịch khác nhau. Ví dụ được ghi trong tài liệu của thư viện mã nguồn mở doxuta/amlich: Tết 2027 ở Việt Nam là ngày 06/02/2027, còn Tết Seollal ở Hàn Quốc là 07/02/2027. Lý do là điểm Sóc rơi vào khoảng 22:00–24:00 giờ Việt Nam, tức đã sang ngày hôm sau theo giờ Hàn Quốc.

Vì vậy, khi xem ngày rằm hay mùng một, bạn nên dùng lịch tính theo giờ Việt Nam. Lịch in hoặc ứng dụng làm cho thị trường khác có thể lệch một ngày ở vài tháng trong năm.

Lễ cúng rằm và mùng một thường gồm gì

Phong tục mỗi vùng, mỗi nhà một khác. Phần dưới đây tóm tắt điểm chung của các bài văn khấn được đăng trên VietNamNet, VTC News, Infonet và Báo Quốc tế. Phần lớn các bài này ghi rằng họ dựa theo sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam (NXB Văn hoá Thông tin). Chúng tôi chưa đọc được sách gốc.

Lễ vật thường được nhắc trong lời khấn: hương, hoa, trà, quả. Bài khấn thần linh còn có kim ngân (vàng mã).

Hai bài khấn hay dùng vào mùng một và ngày rằm:

Văn khấn thần linh: kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, Đông thần quân, Thổ địa Long mạch và các vị thần cai quản trong nhà, cầu cho gia đình được bình an.
Văn khấn gia tiên: mời tổ tiên nội ngoại về chứng giám, cầu cho mọi người mạnh khoẻ, gia đình hoà thuận.

Các nguồn có một ghi chú nhỏ đáng nhớ: nếu cha mẹ còn sống, người khấn thường đọc “Tổ khảo, Tổ tỷ” thay cho “Hiển khảo, Hiển tỷ” trong bài khấn gia tiên.

Bản rút gọn trên Báo Quốc tế ít danh hiệu hơn, còn các bản trên VietNamNet, VTC News và Infonet giống nhau về mạch chính. Không có bản nào là “bản duy nhất đúng”. Nếu nhà bạn có cách khấn riêng do ông bà truyền lại, cứ giữ cách đó.

Tranh sơn mài bàn thờ sơn đỏ: bên trái bình hoa sen hồng, ở giữa lư hương đồng cắm ba nén hương đang cháy, phía trước là ấm trà và hai chén nhỏ, bên phải đĩa quả có chuối, bưởi và quýt — Bốn thứ các bài khấn đều nhắc: hương, hoa, trà, quả.

Một vài lưu ý

Lễ cúng quan trọng ở lòng thành, không ở mâm to hay nhỏ. Các bài khấn chỉ nhắc hương, hoa, trà, quả.
Mùng một và rằm có thể rơi vào ngày đi làm. Nhiều nhà thắp hương vào buổi sáng sớm hoặc buổi tối.
Hãy cẩn thận với lửa và hương khi trong nhà có trẻ nhỏ.

Theo dõi rằm và mùng một trong Qelunai

Lịch tháng trong Qelunai đánh dấu mùng một, rằm và ngày bắt đầu mỗi tiết khí, tính theo giờ Việt Nam ngay trên máy. Khi bạn chọn một ngày mùng một hoặc ngày rằm, màn Lịch có thêm nút mở bài văn khấn rằm, mùng một để đọc ngay.

Nguồn tham khảo

Bài viết mang tính tham khảo văn hoá, không phải lời khuyên chuyên môn. Hình minh hoạ do AI vẽ.

Chủ đề: rằmmùng mộtlịch âmvăn khấn