24 tiết khí: lịch của Mặt Trời nằm trong âm lịch
Lập xuân, Đông chí hay Thanh minh không đi theo trăng mà theo vị trí Mặt Trời. Bài này giải thích 24 tiết khí là gì, vì sao Lập xuân hiếm khi trùng Tết và tiết khí quyết định tháng nhuận ra sao.
Lật một tờ lịch treo tường, bên cạnh ngày âm và ngày dương thường có thêm một dòng nhỏ: “Lập đông”, “Tiểu tuyết”, “Đông chí”… Đó là tiết khí. Nhiều người nghĩ tiết khí là một phần của âm lịch, nhưng thật ra chúng đi theo Mặt Trời, không theo Mặt Trăng.
Tiết khí đo theo vị trí Mặt Trời
Trong một năm, nhìn từ Trái Đất, Mặt Trời đi hết một vòng trên bầu trời theo một đường gọi là hoàng đạo. Vòng này được chia thành 24 điểm, mỗi điểm cách nhau 15°. Mỗi lần Mặt Trời đi tới một điểm thì bắt đầu một tiết khí mới.
Mốc 0° là Xuân phân. Từ đó cứ thêm 15° lại sang tiết sau: Thanh minh ở 15°, Cốc vũ ở 30°, và cứ thế đến Đông chí ở 270°, Lập xuân ở 315°. Mỗi tiết khí kéo dài khoảng 15 hoặc 16 ngày.
Do bám theo Mặt Trời, tiết khí gần như rơi vào cùng ngày dương lịch mỗi năm, chỉ xê dịch một ngày. Đó là lý do Lập xuân thường vào ngày 4 hoặc 5 tháng 2.
24 tiết khí theo bốn mùa
Tên mỗi tiết khí là một câu mô tả ngắn về thời tiết hoặc mùa màng:
- Mùa xuân: Lập xuân (bắt đầu xuân), Vũ thủy (nước mưa), Kinh trập (sâu bọ thức giấc), Xuân phân (giữa xuân, ngày đêm gần bằng nhau), Thanh minh (trời trong sáng), Cốc vũ (mưa cho lúa).
- Mùa hè: Lập hạ (bắt đầu hè), Tiểu mãn (hạt lúa hơi đầy), Mang chủng (lúa có râu), Hạ chí (giữa hè, ngày dài nhất ở Bắc bán cầu), Tiểu thử (nóng nhẹ), Đại thử (nóng lớn).
- Mùa thu: Lập thu (bắt đầu thu), Xử thử (hết nóng), Bạch lộ (sương trắng), Thu phân (giữa thu, ngày đêm lại gần bằng nhau), Hàn lộ (sương lạnh), Sương giáng (sương muối xuống).
- Mùa đông: Lập đông (bắt đầu đông), Tiểu tuyết (tuyết nhỏ), Đại tuyết (tuyết lớn), Đông chí (giữa đông, đêm dài nhất ở Bắc bán cầu), Tiểu hàn (rét nhẹ), Đại hàn (rét lớn).
Các tên này đặt theo khí hậu nơi lịch ra đời. Thời tiết từng vùng ở Việt Nam có thể khác: miền Nam không có tuyết vào Tiểu tuyết hay Đại tuyết. Với nhà nông, các mốc như Lập xuân vẫn là lúc chuẩn bị nông cụ, đất đai cho vụ mới.
Bốn mốc có thể kiểm chứng
Xuân phân, Hạ chí, Thu phân và Đông chí cũng là bốn mốc thiên văn mà các đài thiên văn công bố. Theo dữ liệu của Đài Quan sát Hải quân Hoa Kỳ (USNO) cho năm 2024, đổi sang giờ Việt Nam:
| Tiết khí | Thời điểm (giờ Việt Nam) |
|---|---|
| Xuân phân | 20/3/2024, 10:06 |
| Hạ chí | 21/6/2024, 03:51 |
| Thu phân | 22/9/2024, 19:44 |
| Đông chí | 21/12/2024, 16:20 |
Điều này cho thấy tiết khí không phải con số ước lệ: chúng ứng với thời điểm thiên văn thật, tính được đến từng phút. Các phần mềm lịch dùng công thức thiên văn (như của Jean Meeus) để tính kinh độ Mặt Trời và tìm ra lúc bắt đầu mỗi tiết.
Vì sao Lập xuân hiếm khi trùng Tết
Tết Nguyên đán là mùng một tháng Giêng âm lịch, tức là tính theo Mặt Trăng. Lập xuân thì tính theo Mặt Trời. Hai cách tính khác nhau nên Lập xuân và Tết không có mối liên hệ cố định, và chỉ thỉnh thoảng mới trùng đúng mùng một Tết.
Chuyện này có ý nghĩa thực tế với Bát tự (Tứ trụ). Trong Bát tự, năm mới bắt đầu từ Lập xuân, không phải từ Tết, và mỗi tháng cũng bắt đầu ở một tiết khí. Vì thế một người sinh sau Tết nhưng trước Lập xuân có thể mang can chi năm khác với “tuổi âm lịch” quen gọi.
Tiết khí quyết định tháng nhuận
Âm lịch cần tiết khí để không trôi xa khỏi mùa. Trong 24 tiết khí, 12 điểm ở các góc chẵn 30° (như Xuân phân 0°, Đông chí 270°) được coi là trung khí. Tháng âm lịch chứa Đông chí là tháng 11.
Một tháng âm dài trung bình khoảng 29,53 ngày, nên 12 tháng âm chỉ chừng 354 ngày, ngắn hơn một vòng Mặt Trời khoảng 11 ngày. Sau vài năm, sẽ có một tháng âm không chứa trung khí nào. Theo quy tắc của lịch Trung Hoa cổ truyền mà âm lịch Việt Nam cũng dùng, tháng đó trở thành tháng nhuận. Nhờ vậy Tết vẫn luôn rơi vào cuối đông, đầu xuân.
Xem tiết khí trong ứng dụng Qelunai
Trong tab Lịch của ứng dụng Qelunai, mục “Sắp tới” liệt kê ngày bắt đầu mỗi tiết khí cùng với mùng một và rằm. Ngày được tính theo giờ Việt Nam, nên có thể khác một ngày so với lịch in ở nước khác. Bạn cũng có thể xem nhanh trên trang Lịch âm của website.
Lần tới thấy dòng “Lập đông” trên tờ lịch, bạn sẽ biết đó là lúc Mặt Trời vừa đi tới 225° trên hoàng đạo.
Nguồn tham khảo
- Wikipedia, "Solar term"
- Báo Văn hóa, "Tại sao tiết Lập xuân thường không thể trùng đúng mùng 1 Tết"
- Báo Quốc tế, "Vì sao lập xuân luôn vào ngày 4 hoặc 5 tháng 2 Dương lịch?"
- U.S. Naval Observatory, Earth's Seasons (dữ liệu năm 2024)
- Wikipedia, "Four Pillars of Destiny"
- doxuta/amlich, DESIGN.md (cách tính kinh độ Mặt Trời)
- Jean Meeus, Astronomical Algorithms, ấn bản 2, Willmann-Bell, 1998
Bài viết mang tính tham khảo văn hoá, không phải lời khuyên chuyên môn. Hình minh hoạ do AI vẽ.